نقش سيستم هاي حل مسئله(problem solving) وپشتيباني تصميم (DSS) در شهر سازي   

 



سیستم های اطلاعاتی از دهه های گذشته در تجارت و صنعت و سطوح مختلف مدیریت نقش بسزایی را ایفا می کنند. چند سالیست که ورود مفاهیم این سیستم ها در شهرسازی منجر به روش های جدید تصمیم گیری مبتنی بر استدلال مدون کمی شده است، هرچند این انتقاد همیشه به روش های کمی وارد بوده که شهر را به مفاهیمی انتزاعی تقلیل می دهد اما همین روش ها هستند که در نهایت منجر به بهبود پارامترهای کمی می شوند و امروزه دیگر نادیده گرفتن این روش ها امکان پذیر نیست. از این میان مفهوم سیستم های پشتیبانی تصمیم گیری (DECISION SUPPORT SYSTEMS ) نیز ابتدا در بنگاههای تجاری مورد استفاده قرار گرفت و سپس به صحنه های مختلف تصمیم گیری گسترش یافتند. تا جایی که مدیران شهری امروزه از DSS در فرایند تصمیم سازی مربوط به مسائل شهری استفاده گسترده ای می کنند.

 مفهوم حل مسئله و کاربرد آن در شهرسازی

مديران شهری كه عملا  تهیه طرح ها و  برنامه هاي شهري را به عهده دارند به دلايل زيادي هميشه براي تصميم گيري وتصميم سازي دچار مشكل بوده اند . براي مثال اگر به يك مدير مياني (مثلا معاونت شهرسازي يك شهرداري ) بودجه قابل توجهی (مثلا 100 ميليون دلار ) بدهيم تا به ارتقاي شهر بپردازد( یعنی هدف طرح کاملا مشخص نباشد) ممكن است دچار مشكلات تصميم گيري مانند مثال های زیر شود.

 

· ممكن است لازم باشد گروهي تصميم بگيرند ودراين شرايط لزوما بهترين تصميم با اكثريت نيست .

 

·  گزينه ها و راه كارهاي متفاوتي امكانپذير باشد وانتخاب از بين آنها دشوار باشد .

 

· تصميم هاي بلند قدرت نياز پيش بيني آينده دارند .

 

· تصميم هاي مختلف خطر پذيري متفاوتي دارند وتصميمگیران مختلف ممكن است خطر پذيري هاي مختلفي داشته باشند .

 

· ممكن است اطلاعاتي كه در اختيار تصميم گيرنده است خطا داشته باشد.

 

· حجم بالاي اطلاعات موجود تصميم گيرند را دچار پريشاني كند .(information over load)

 

· تصميم گيران علاقه به ارزيابي تاثير تصميم خود باشند .

 

· تصميم گيرنده تحت تاثير شرايط محيط مجبور به اتخاذ تصميم خاص شود .(TURBAN 2000 P32)

 

تمامي موارد فوق را در بسياري از شرايط محقق يافتند كه براي جلوگيري از اطاله كلام از بيان آن خودداري مي كنم .

 

براي تصميم گيري اول ضرورت دارد كه مسئله تعريف شود در حالت كلي فرايند تعريف مسئله و تدوين مراحل رسيدن به آن در موقعيتي كه اهداف كلان تر تعريف نشده اند . (Problem solving) خوانده مي شود. فرايند حل مسئله در مراحل خود نياز به سيستم هاي پشتيباني تصميم براي اتخاذ بهترين گزينه از ميان گزينه هاي ممكن دارد . (Ibid p 33 & 35 ) چون حل مسئله در شرايطي تعريف شده است كه اهداف بالا دست تعريف نشده اند ازين رو در تصميم هاي شهرسازي فرايند حل مسئله بسيار مشكل است از طرف ديگر به دليل اينكه در شهر بسياري از عوامل به هم پيوسته اند ويك اقدام ممكن است منجر به تغيير وتحول در بسياري عوامل شود تعريف دقيق مسئله بسيارمهم است .

 

 

 

 

الف) چرخه های ممکن رابطه بین اقدام (Action) و مسئله (Problem)

 

در بسياري از اقدامات شهرسازي براي مثال برنامه مسكن انبوه حاشیه شهر پاریس دردهه  60  كه مشکل مسکن( یعنی هدف مورد نظر) را حل کرد اما منجر به مشكلات اجتماعي حمل ونقل و اقتصادي شد يا اقدام شهرداري تهران براي فروش تراكم عملا حل يك مشكل منجر به بروز مشكلات بيشتري شده است به شرايطي كه اقدامات بيشتر منجر به مسائل بيشتر شود بدنه ي مديريت شهر عملا گرفتار چرخه ي منفي شده است(رابطه سمت چپ تصویر الف) و در شرايطي كه اقدامات بيشتر منجر به مشكلات كمتر شود چرخه مثبت .

 

فرايند حل مسئله (PROBLEM solving) با استفاده از سيستم هاي پشتيباني تصميم در واقع به دنبال دست يافتن به چرخه مثبت بين اقدامات ومسائل درشهرسازي هستند . البته سيستم شهر به طور مطلق درگير اين چرخه ها نمي شوند و ب مورد هر اقدام بايد با ارزيابي تاثيرات به درك تاثير آن برسيم .

 

مراحل حل مسئله

 

1- مرحله شناخت :

 

در اين مرحله آگاهي مسئله و درك متقابل مهندس نرم افزار و برنامه ريز به وقوع مي پيوندد.

 

1- 1 تعريف مساله به صورت دقيق وكلي مسئله تعريف مي شود.

 

2-1 طبقه بندي مسائل : در خصوص مسئله شهر هميشه تصميم گيران با تعداد زيادي از مشكلات روبرو هستند كه ضروريت با توجه به اهميت اين مسائل وبا توجه به امكانات دسته بندي از اولويت انواع مسائل دردست داشته باشند .

 

3-1 ساده سازي مسائل : براي اينكه مدلي ازشهردر اختيارداشته باشيم و اوضاع آينده آن را بتوانيم تخمين بزنيم ضروريت كه وضعیت شهر را ساده كنيم وبه دنبال يافتن پارامترهايي باشيم كه نماينده با معني وضعيت هستند.

 

4-1 شناسايي مسائل غيرقابل برنامه ريزي : اين دسته از مسائل بسيارمهم هستند چرا كه بسياري از ويژگي ها را نمي توان سنجيد و يا بسياري از مسائل مانند مسئله زيبايي وتاثير آن برمحيط به قدركافي ساختارمند نمي باشند كه بتوان براي آنها برنامه ريزي كرد . در اين مرحله بايد به عوامل ديگري بپردازيم كه مسائل بي ساختار را به صورت غيرمستقيم سامان دهند.

 

5-1  گروههاي درگیر با مسئله ( به دليل اهميت اين بخش جداگانه مورد بررسي قرار مي گيرد .)

 

2- مرحله طراحي :

 

1-2 اجزا كمي مدل : شناسايي تعريف اجزا كمي ودرك دقيق رابطه ي آنها با مسئله

 

2-2 ساختار مدل : كه درواقع ناظر برروابط بين اجزا كمي مدل است و بر اساس واقعيات موجود تدوين مي شود .

 

3-2 تعيين مباني انتخاب گزينه ها : اين مرحله با مشاركت برنامه ريز مهندس نرم افزار . طي مي شود براساس ارزش هاي بيروني وارزيابي دروني نهايي مي شود .

 

4-2 ساخت گزينه ها : ساختن نهايي گزينه هاي ممكن و عملي كه در درجه اول تفوقي بريكديگر ندارند ونياز به بررسي بيشتر براي انتخاب از ميان آنهاست .

 

5-2 محاسبه خروجي : اين خروجي ها بايد براي زمان هاي مختلف تعريف شده باشند

 

6-2 طراحي سناريو: اين بخش از مهمترين بخشهاي يك DSS است چرا كه مدير مي خواهد آنچه را كه پس از انتخاب گزينه بايد انجام بدهد و رخ مي دهد را بداند سناريوها براي تصميم گيرنده شرايط بعد از تصميم را ترسيم مي كنند.

 

3- مرحله انتخاب :

 

تكنيك هاي بررسي مدل هاي مختلف براساس سودها وزيان هاي گزينه هاي مختلف (كه درسناريوها شناخته شده است ) اين تكنيك ها ممكن است از جدولهاي محاسباتي ساده تا شبيه سازي هوشمند گسترده باشند كه با توجه به مسئله تعيين مي شوند .

 

4- ارزيابي

 

1-4 بررسي اهداف چندگانه : درشهرسازي همانطور كه مسائل چند گانه هستند اهداف وتاثيرات مفيد يك اقدام نيز مي توانند چند گانه باشند مثلا با رونق گرفتن يك صنعت توريستي (مثل صنايع دستي ) علاوه بر ايجاد اشتغال ورونق توريستي احتمال زنده شدن فضاي شهري ورونق هتل ها وصنايع مربوط و نيز مي رود . در اين مرحله بايد اهداف ازپيش تعيين شده مربوط به اقدام وتاثيرسناريوبرآنها را بررسي كرد .

 

2-4 حساسيت تحليل ها درصورت تغيير ورودي ها : درشهر همواره با عدم قطعيت مواجه هستيم ونبايد تصوركنيم كه آنچه پيش بيني مي كنيم با مشكلي مواجه نمي شود . اين بخش امتيازي براي انعطاف پذيربودن گزينه مطروحه درنظر مي گيرد و سيستم را براي اتفاقاتي كه ممكن است رخ دهد انعطاف پذير مي كند .

 

3-4 تبين what-If : :ها : what-if هادر واقع بيان نتيجه هراقدام هستند اين مفهوم را كه مي توان به اگر آنگاه  ترجمه كرد براي مدير حاصل هر تصميم را روشن مي كند

 

4-4 نيازهاي رسيدن به هدف  (goal seeking) : اينكه براي رسيدن به يك شرايط خاص (مثل زمان خاص ) به هدف بايد چه تغييري در مجموعه ايجاد كرد . مثلا آن هنگام اتمام اجراي يك پروژه براي برنامه هاي ديگر ضرورت مي يابد ، اين مرحله بايد از قبل آماده شده باشد تا تغييرات لازم را گزارش كند .

 

5- اجرا (تمامي مراحل چگونه حمايت مي شود )

 

 اين قسمت از حل مسئله بايد دائمي برقرار باشد وتعريف دقيق از نحوه چگونگي وضمانت اجرايي سيستم ها وپروژه ارائه دهد . (70 تا 34 Turban p )

 

فرايند فوق با وجود مثالهاي مربوط به شهر فرايند حل مسئله در حالت عام هست در موردشرایط خاص سیستم های پشتیبانی تصمیم گیری در  شهر شناسايي سه عامل زير به حل مسئله كمك بسزايي مي كند .

 

· نقش عوامل در مورد یک مسئله خاص (افراد گروهها وسازمان ها . سایر بازیگران ) وشناخت ظرفيت وفرصت ها هر كدام از عوامل درگير با مسئله

 
تعيين دورنماي  موجود با توجه به مسئله مورد نظر ، مبتنی بر مدل سازی و حتا درک شهودی از وضع موجود
آينده ممكن با توجه به منابع مالي توانايي هاي مديريتي وعوامل بيروني زياد مثل قدرت اجرايي مدير (Laurini p17)
 

تمامي مراحل فوق كه حل مسئله نام دارد ودر دل خود از DSS كمك مي گيرد در نهايت بايد منجر به يك برنامه عملياتي شود ودر حقيقت بايد بخشي از آينده ممكن را محقق سازد اين سيستم ها درهرلحظه قابل ارزيابي هستند .

 

درمورد مسئله شهر كه بسياري از داده ها ،داده هاي فضايي (Spatial) هستند دسته خاصي از DSS يعني SDSS ها كاربرد فراواني دارند اينها با اطلاعات فضايي سروكار دارند ودرواقع به دل تبديل اين اطلاعات به جدول وآمار تحليل هاي از فرآيند ممكن ارائه مي دهند . فرض كنيد بخواهيم براي پارك هاي شهر خاص ديواربكشيم وهزينه انواع ديوارها را بخواهيم دراين حالت اين DSS مي تواند كمك مان كند .

 

درحالت کلی جدول صفحه بعد رابطه DSS  در بهبود کبفبت اقدامات شهری را بیان می کند.



منابع :

 

 

Turban,Edvard “DECISION SUPPORT SYSTEMS AND INTELLIGENT SYSTEM”, Prentice HALL,SIXTH EDITION,2001 New Jersey

Laurini,Robert ”Information Systems for Urban Planning [A hypermedia co-operative approach]” Taylor & Francis Group,2001 London

http://www.stuart.iit.edu/faculty/barlow/pdfhandouts/cps.pdf

http://media.wiley.com/product_data/excerpt/79/07879643/0787964379.pdf

http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/UW/UW23500.pdf

http://www.fanniemaefoundation.org/programs/jhr/pdf/jhr_0901_peterson.pdf

http://www.pitt.edu/~druzdzel/psfiles/dss.pdf
لینک
جمعه ٢٤ آذر ۱۳۸٥ - هومن فروغمند اعرابی